Get Adobe Flash player

ادب الكاتب (2)

 
اطلاعات كتاب اصلي:

در صفحات:4تا8
زبان كتاب:عربي
مولف: ابو محمد عبدالله بن مسلم بن قتيبه كوفي 213 - 270 / 271 / 276
توضيحات درباره مولف از علماء فقه و لغت و نحو بوده و بغريب قرآن و
حديث و معاني آن اطلاع كامل داشته، مولدش كوفه است و غلو در طريقه
بصريين داشته و اقوال كوفيين را در كتب خويش نقل نموده و در گفتار خويش
راستگو و طرف اعتماد بوده و چندي مقام قضاوت دينور (2) {1} را داشته و بدين
سبب مشهور به دينوري گرديده، ابن النديم كه در قرن چهارم ميزيسته پس از
بياناتي كه عبارات گذشته ترجمه پاره اي از آنها است مولفاتيكه ذيلا نام ميبريم بدو نسبت
داده و ابن خلكان نيز همين معاني را در كتاب وفيات خويش آورده و گويد كه
بمرگ ناگهاني درگذشت و اختلافات فوق را در سال وفات او وي نقل نموده و
گويد كه پسر وي ابو جعفر احمد بن عبدالله در سال 321 قاضي مصر گرديد
و تمام مصنفات پدر را روايت نمود و بسال 222 همانجا درگذشت و اينست
مولفات ابن قتيبه :
كتاب معاني الشعر ( كتابي بزرگ و مشتمل بر دوازده كتاب است ) : كتاب الفرس ( در
چهل و شش باب )، كتاب الابل ( در شانزده باب )، كتاب الجرب ( در ده باب )، كتاب العرور
( در بيست باب )، كتاب الديار ( در ده باب ) ، كتاب الرياح ( در سي و يك باب )،
كتاب السباع و الوحوش ( در هفده باب ) ، كتاب الهوام ( در چهارده باب ) ، كتاب
الايمان و الدواهي ( در هفت باب ) كتاب النساء و الغزل ( فقط در يك باب ) ، كتاب
النسب و اللبن ( در هشت باب ) ، كتاب تصحيف العلماء ( در يك باب ). كتاب عيون
الشعر (اين كتاب بگفته ابن النديم مشتمل بر ده كتاب است و از آنها كتاب المراتب، كتاب
القلائد، كتاب المحاسن، كتاب المشاهد، كتاب الشواهد، كتاب الجواهر، كتاب المراكب ،
ميباشد ) . ( در كشف الظنون بدين نام كتابي ضبط نگرديده ولي از اين مولف كتابي بنام " طبقات
الشعراء " نقل نموده كه بقرائني توان آنرا همين كتاب ( عيون الشعر ) دانست ج 2 كشف الظنون
ص 93 و ابن خلكان طبقات الشعرا را از اين مولف دانسته و در فهرست ابن النديم اين كتاب
ذكر نشده است )، كتاب عيون الاخبار ( اين كتاب مشتمل بر ده كتاب ذيل ميباشد:
كتاب السلطان، الحرب، السئودد، الطبايع، العلم، الزهد، الاخوان، الحوائج،
الطعام و كتاب النساء ( بروكلمان آلماني و مصريين بچاپ كتاب النساء پرداخته اند )،
كتاب التفقيه ( ابن نديم گويد كه سه جزو از اين كتاب را در ششصد ورق بخط برگ
(1) {2} ديده ام و تقريبا دو جزء آن ناقص بود از جمعي كه اهل خط بودند پرسش نمدم چنين گمان
دارند كه اينك موجود ميباشد و از كتابهاي بندنيجي بزرگتر است )، و نيز ابن النديم پس از اين
گويد كه از بهترين كتابهاي وي اينها است: كتاب الحكايه و المحكي، كتاب ادب الكاتب
( همين كتاب )، كتاب الشعر و الشعراء ( اين كتاب در مصر چاپ شده و آنرا با طبقات
الشعراء كه از مولفات اين مولف است صاحب معجم المطبوعات يكي دانسته است ) كتاب الخيل،
كتاب جامع النحو، كتاب مختلف الحديث، كتاب اعراب القران، كتاب
ديوان الكتاب، كتاب فرائد الدر، كتاب خلق الانسان، كتاب المراتب
و المناقب از عيون الشعر، كتاب التسويه بين العرب و العجم، كتاب الانواء،
كتاب المشكل كتاب دلائل النبوه، كتاب اختلاف تاويل الحديث، ( ظاهرا
همين كتاب است كه بنام " تاويل متخلف الحديث " چاپ شده، ) كتاب المعارف، كتاب
جامع الفقه، كتاب اصلاح غلط ابي عبيد در غريب حديث، كتاب المسائل و الجوابات،
كتاب العلم ( در حدود پنجاه ورق است )، كتاب الميسر و القداح، كتاب حكم الامثال،
كتاب الاشربه اين كتاب بسال 1097م در مجله المقتبس طبع گرديده، كتاب جامع النحو
الصغير، كتاب الرد علي المشبهه، كتاب آداب العشره و كتاب غريب الحديث،
ابن خلكان در وفيات الاعيان پاره اي از مولفات فوق را ذكر نموده و
كتابي بنام مشكل القران و اصلاح الغلط نام برده ظاهرا همان كتاب المشكل و
اصلاح غلط ابي عبيد است كه ابن نديم ذكر نمود و كتاب طبقات الشعراء و
كتاب غريب القرآن را نيز از مولفات ابن قتيبه دانسته و صاحب معجم المطبوعات
كتاب الامامه و السياسه و الرحل و المنزل و اللباء و الابن را كه طبع شده اند
از مولفات ابن قتيبه دانسته است.
_______
{1}
(2) دينور يكي از شهرهاي مغرب ايران و در نزديكي كرمانشاهان فعلي بوده است.
{2}
(1) در فهرست ابن النديم چاپ اروپا و مصر بهمين نحو ضبط گرديده است.

بخش بندي: (127 ) باب ميباشد، بعضي از مطالب هم بدون عنوان باب مذكور گرديده
منابع ديگر: صاحب
كشف الظنون در ذيل ادب الكاتب گويد ( ج 1 ص 73 ) :
بعضي گفته اند ادب الكاتب خطبه اي است بدون كتاب در صورتي كه مشتمل بر همه چيز است و بر آن
شروحي نوشته شده كه از آنجمله الاقتضاب ميباشد و اين شرح مشتمل بر سه قسمت است اول
شرح خطبه و بيان اقسام منشيان و آنچه ايشان را لازم است، دوم اشتباهاتيكه مولف كرده،
سوم شرح ابياتي كه در اين كتاب آورده شده است. ( الاقتضاب بسال 1901 م. در بيروت
چاپ شده ).
كشف الظنون در ج 1 ص 73 و 74 پس از اينكه ادب الكاتب ابن قتيبه را ذكر نموده
شروح ذيل را بر آن ياد آور شده (1)، الاقتضاب كه شرح آن داده شده (2) شرح
ابي منصور موهوب بن احمد جوالقي متوفي بسال 465 - (3) شرح سليمان بن محمد
زهراوي. (4) شرح ابي علي حسن بن محمد بطليموسي متوفي بسال 576. (5) شرح
احمد بن داود جذامي متوفي بسال 598 (6) شرح اسحق بن ابراهيم فارابي متوفي
بسال 350.
و نيز گويد كه بعضي فقط خطبه اين كتاب را شرح نموده اند و از آنها (1) ابوالقاسم
عبدالرحمن بن اسحق الزجاجي متوفي بسال 339. (2) مبارك بن فاخر نحوي متوفي
بسال 500 را نام برده ( علت اينكه بعضي فقط بشرح خطبه آن اكتفا كرده اند اين است كه بتفصيل
داراي مطالب مهمه اي ميباشد كه اندكي از آنها را ياد كرديم و بهمين سبب بعضي بغلط افتاده
و تصور نموده اند كه ادب الكاتب خطبه ايست بدون كتاب ) و بعضي فقط ابيات اين كتاب را
شرح نموده و صاحب كشف الظنون از آنها احمد بن محمد خاز رنجي متوفي بسال
348 را ذكر نموده است.
در ص 74 ج 1 كشف الظنون كتب ذيل نيز بنام ادب الكاتب با مولفين آنها
ثبت شده:
( ادب الكاتب ) تاليف امام اديب ابوبكر محمد بن القاسم بن الانباري متوفي بسال 328.
( ادب الكاتب ) تاليف ابوجعفر احمد بن محمد النحاس نحوي متوفي بسال 338.
( ادب الكاتب ) تاليف ابو عبدالله محمد بن يحي الصولي الكاتب متوفي بسال
335.
1) {1}
( ادب الكاتب ) تاليف ابن دريد محمد بن الحسن اللغوي متوفي بسال 221.
( ادب الكاتب ) تاليف صلاح الدين خليل بن ايبك الصفدي متوفي بسال 794.
_______
{1}
1) در فهرست ابن النديم نام اين كتاب را چنين ثبت نموده "ادب الكاتب
علي الحقيقه " وگويد در اثر اينكه خبري درباره علي بن ابي طالب عليه السلام
روايت نموده شيعه وسني در صدد كشتن وي بودند پنهان شد ودر
بصره بحاليكه از نظرها مخفي بود بمرد وبهتر از هر كس شطرنج را بازي ميكردوتاسال
(330) زندگي ميكرد انتهي . (ص 215 ) .
توضيخات در مورد چاپ نسخه: ادب الكاتب ابن قتيبه در اروپا و اسلامبول و مكرر، در مصر چاپ شده است.
همه اطلاعات:ن قتيبه پس از آنكه شرحي در خطبه و ديباچه كتاب از روزگار خويش
وكساد بازار علم و ادب و نارواجي فضل و دانش شكايت نموده گويد:
چون كتاب و فضلاء معاصر از شرائط كتابت عاري و بري اند و اگر برين منوال
پيش رويم از ادب جزنامي و از ادبا جز آثاري نخواهيم يافت، ناچار گرديدم
براي اشخاصي كه تا حدي تحصيل نموده و از دانش بي بهره نيستند كتابي تاليف
كنم كه آنها را در انجام وظائف خويش آگاه نمايد اغلاطي را كه عامه استعمال
ميكنند بياورم تا آنان از آن غلط در گفتار و كتابت محفوظ مانند و نيزدر اين
خطبه آنچه را كه اديب و نويسنده بايستي بداند از فقه و اصول و حديث و نجوم
و غير ذلك بدانها اشاره نموده و طريقه نگارش را بدست ميدهد.
اين كتاب داراي مطالب بسيار مفيد لغوي، نحوي، صرفي، طبيعي و ديني است.
و در (127 ) باب ميباشد، بعضي از مطالب هم بدون عنوان باب مذكور گرديده و
در تمام مطالب باشعار " فصحا و " بلغا استشهاد شده است.
مولف خود نامي براي اين كتاب نگذارده ولي چنانكه دانستيم ابن النديم كه
قريب بيك قرن پس از ابن قتيبه زندگاني مينموده آن را " ادب الكاتب " معرفي
كرده و تمام علماء سير آنرا بهمين نام ياد كرده اند جز اينكه ابو محمد عبدالله
بن محمد بن سيد بطليوسي اندلسي ( 444 - 521 ) شرحي بر اين كتاب
بنام " الاقتضاب في شرح ادب الكتاب " نگاشته و چنين وانمود كرده كه نام
اين كتاب " ادب الكتاب " است ولي چنانكه دانستيم يك قرن پيش از اين شارح ،
اين كتاب به ادب الكتاب معروف بوده وتغييرش جائز نبوده و صاحب
كشف الظنون در ذيل ادب الكاتب گويد ( ج 1 ص 73 ) :
بعضي گفته اند ادب الكاتب خطبه اي است بدون كتاب در صورتي كه مشتمل بر همه چيز است و بر آن
شروحي نوشته شده كه از آنجمله الاقتضاب ميباشد و اين شرح مشتمل بر سه قسمت است اول
شرح خطبه و بيان اقسام منشيان و آنچه ايشان را لازم است، دوم اشتباهاتيكه مولف كرده،
سوم شرح ابياتي كه در اين كتاب آورده شده است. ( الاقتضاب بسال 1901 م. در بيروت
چاپ شده ).
كشف الظنون در ج 1 ص 73 و 74 پس از اينكه ادب الكاتب ابن قتيبه را ذكر نموده
شروح ذيل را بر آن ياد آور شده (1)، الاقتضاب كه شرح آن داده شده (2) شرح
ابي منصور موهوب بن احمد جوالقي متوفي بسال 465 - (3) شرح سليمان بن محمد
زهراوي. (4) شرح ابي علي حسن بن محمد بطليموسي متوفي بسال 576. (5) شرح
احمد بن داود جذامي متوفي بسال 598 (6) شرح اسحق بن ابراهيم فارابي متوفي
بسال 350.
و نيز گويد كه بعضي فقط خطبه اين كتاب را شرح نموده اند و از آنها (1) ابوالقاسم
عبدالرحمن بن اسحق الزجاجي متوفي بسال 339. (2) مبارك بن فاخر نحوي متوفي
بسال 500 را نام برده ( علت اينكه بعضي فقط بشرح خطبه آن اكتفا كرده اند اين است كه بتفصيل
داراي مطالب مهمه اي ميباشد كه اندكي از آنها را ياد كرديم و بهمين سبب بعضي بغلط افتاده
و تصور نموده اند كه ادب الكاتب خطبه ايست بدون كتاب ) و بعضي فقط ابيات اين كتاب را
شرح نموده و صاحب كشف الظنون از آنها احمد بن محمد خاز رنجي متوفي بسال
348 را ذكر نموده است.
در ص 74 ج 1 كشف الظنون كتب ذيل نيز بنام ادب الكاتب با مولفين آنها
ثبت شده:
( ادب الكاتب ) تاليف امام اديب ابوبكر محمد بن القاسم بن الانباري متوفي بسال 328.
( ادب الكاتب ) تاليف ابوجعفر احمد بن محمد النحاس نحوي متوفي بسال 338.
( ادب الكاتب ) تاليف ابو عبدالله محمد بن يحي الصولي الكاتب متوفي بسال
335.
1) {4}
( ادب الكاتب ) تاليف ابن دريد محمد بن الحسن اللغوي متوفي بسال 221.
( ادب الكاتب ) تاليف صلاح الدين خليل بن ايبك الصفدي متوفي بسال 794.
ادب الكاتب ابن قتيبه در اروپا و اسلامبول و مكرر، در مصر چاپ شده است.
آغاز: بسمله قال ابومحمد عبدالله بن مسلم بن قتيبه رحمه الله تعالي اما بعد
حمدالله بجميع محامده و الثناء عليه بما هو اهله و الصلوه علي رسوله المصطفي و
آله فاني لما رايت اكثر اهل زماننا الخ.

_______
{1}
(1) شرح حال اين مولف از ابن خلكان ج 1 ص ( 251 ) و فهرست ابن النديم ص 115 و
معجم المطبوعات ص 211 تا 213 گرفته شده.
{2}
(2) دينور يكي از شهرهاي مغرب ايران و در نزديكي كرمانشاهان فعلي بوده است.
{3}
(1) در فهرست ابن النديم چاپ اروپا و مصر بهمين نحو ضبط گرديده است.
{4}
1) در فهرست ابن النديم نام اين كتاب را چنين ثبت نموده "ادب الكاتب
علي الحقيقه " وگويد در اثر اينكه خبري درباره علي بن ابي طالب عليه السلام
روايت نموده شيعه وسني در صدد كشتن وي بودند پنهان شد ودر
بصره بحاليكه از نظرها مخفي بود بمرد وبهتر از هر كس شطرنج را بازي ميكردوتاسال
(330) زندگي ميكرد انتهي .
نسخه هاي مكرر اين كتاب
ماخذ كتاب:كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري سپهسالار - جلد2
در صفحات:8تا8
رديف كتاب :2
كد دستيابي كتاب:2792
نام كتابخانه: كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري شهر: تهران
همه اطلاعات: ( 750 )
ادب الكاتب اين نسخه بخط نسخ نگاشته شده و مشتمل بر بيشتر از نصف
از اين كتاب ميباشد ( از ابتداء كتاب تا آخر باب ماجاء محركا
و العامه تسكنه) و آخرين سطر نسخه اين است: ( الذبحه بالضم و اسكان الباء
و ذهب دمه هدرا بفتح الدال. ) از كاتب نامي در نسخه نيست به سال 1287
بنام " ادب الكاتبين " داخل كتابخانه اعتضاديه شده و پشت صفحه اول يادداشت
گرديده و برگهاي آن مجدول بطلا و سرخي و كاغذ آن فرنگي و بر تمام اوراق
شير و خورشيد بر آمده ايست.
جلد تيماجي. كاغذ فرنگي آبي . واقف سپهسالار قطع وزيري. شماره اوراق (180) صفحه
(11) سطر. طول ( 2/1 22 سانتيمتر ). عرض ( 15 سانتيمتر ) شماره كتابخانه ( 2792 ) .
Skip Navigation Links