Get Adobe Flash player
 
كتابخانه كاخ گلستان جلد 1
شناسنامه فهرست: فهرست قرآنهاي خطي
كتابخانه سلطنتي
تاليف
بدري آتاباي
تهران - مرداد ماه 1351
اين كتاب در چاپخانه زيبا به چاپ رسيد
شماره ثبت كتابخانه ملي 26/5/1351 -715
مقدمه فهرست نگار: بسم الله الرحمن الرحيم
خداوند كريم در قرآن مجيد ميفرمايد :
انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون .
عارف كامل مولانا جلال الدين بلخي رومي در دفتر سيم مثنوي معنوي
اين آيه شريفه را در حد كمال فصاحت و بلاغت شرح فرموده :
مصطفي را وعده كرد الطاف حق گر بميري تو نميرد اين سبق
من كتاب و معجزت را رافعم بيش و كم كن راز قرآن ما نعم
من ترا اندر دو عالم حافظم طاغيان را از حديثت رافضم
كس نتاند بيش و كم كردن در او تو ، به از من حافظي ديگر مجو
رونقت را روز روز افزون كنم نام تو بر زر و بر نقره زنم
منبر و محراب سازم بهر تو در محبت قهر من شد قهر تو
تا قيامت باقيش داريم ما تو مترس از نسخ دين اي مصطفي
خداوند توانا و مهربان با عطا فرمودن چنين عطيه الهي ، يعني قرآن مجيد
كه كتاب مبين آسماني است بر بندگانش رحمت و نعمتي فزون از حد و منتي عظيم
دارد . ما مسلمانان جهان بايد بر خود بباليم و همواره پيرو دستورات چنين كتابي
كه مبين اتم اديان ، و مكمل همه قوانين و احكام عاليه جهان است باشيم كه با
گذشت چهارده قرن همانا ، بقوت معنوي خود باقي و سر شار از، حقايق شگفت -
انگيز و اسرار آميزي است كه با مرور زمان بر انسانهاي متفكر و انديشمند آشكار تر
شده و تا پايان جهان جاويد و حاكم خواهد ماند . خاصه آنكه خداوند تبارك و
تعالي رسالت و اعلام اين آيات الهي و احكام رباني را به بر گزيده ترين بندگانش
حضرت محمد بن عبد الله صلي الله عليه و آله و سلم كه خاتم انبياء است عنايت و او را
كه انساني كامل بود بدين مقام رفيع و مفتخر و خلعت روحاني و ملكوتي نبوت و
خاتميت را بر تن پاك و قامت مباركش بيار است .
ما كان محمد ابا احد من رجالكم و لكن رسول الله و خاتم النبين .
هر كه را هست از هوسها جان پاك زود بيند حضرت و ايوان پاك
چون محمد پاك شد از نارو دود هر كجا رو كرد وجه الله بود
پيغمبر بزرگ اسلام ( ص ) كه ملهم از انوار الهي بود در سايه قدرت و نيروي
معنوي قرآن مجيد ، دلهاي شنوندگان و هشياران را بخود پيوسته و آنان را
از بند سوداهاي خام و انديشه هاي زهر آگين و زيان آور آزاد كرد .
بطور كلي كيفيت آئين مسلماني و آيات رباني قرآن مجيد و معارف
اسلام مشتمل بر احكام و قوانيني است كه ابناء بشر در هر عصر و زماني مي تواند
از او استفاده كرده و بهره مند گردد و در مسير سعادت حركت نمايند .
تسليم و اطاعت امر پروردگار ، بكار بستن احكام و قوانين قرآن مجيد ،
پيروي از دستورات مفيد و موثر بر گزيده خاتم انبياء و مرسلين ( ص ) بشر را از
از ظلمت جهل نجات داده و در مان و شفاي دردهاي مادي و معنوي و باعث رستگاري
هر قوم و جامعه ايست .
و انه لكتاب عزيز لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه تنزيل من
حكيم حميد .
نور حق باشد بجان جذاب جان خلق در ظلمات و همند و گمان
حق پديد است از ميان ديگران همچو ماه اندر ميان اختران
از بر حق ميرسد تفضيل ها باز هم از حق رسد تبديل ها
كيفيت تاليف اين فهرست: كيفيت تاليف اين فهرست
سخن را با سپاس فراوان از ايزد يكتا و توانا آغاز كرده و از در گاه
كبريائيش آروزي موفقيت در خدمت به ادب و فرهنگ را نموده و در راه اين
منظور عالي و هدف معنوي تا حد توانائي كوشا و وفادارم .
اي مبدل كرده خاكي را به زر خاك ديگر را بكرده بو البشر
اي كه خاك تيره را تو جان دهي عقل و حس و روزي و ايمان دهي
كار تو تبديل اعيان و عطا كار من سهوست و نسيان و خطا
سهو نسيان را مبدل كن بعلم من همه " خلمم " مراكن جمله علم
اي خداي پاك بي انباز و يار دست گير و جرم ما را در گذار
در طي ساليان متمادي فهرست و راهنمائي براي كتابهاي كتابخانه سلطنتي
ايران تهيه نشده فقط به ثبت و ضبط مختصر و بسيار اندك آنها در دفتر اموال
كتابخانه اكتفا شده است كه اين خود مايه نهايت تاسف است ...
اكنون باميد پروردگار قسمت بيشتر تلاش و كوشش نگارنده در تنظيم
و تدوين و انتشار چاپ فهرست براي كتابهاي كتابخانه سلطنتي صرف ميشود كه
منبع و مرجع معتبري در اختيار دانشمندان و محققان و دوستداران فرهنگ قرار
داده شود تا در بررسي و تحقيق هاي دقيق از خصوصيات و ويژگيهاي نسخه هاي
نفيس ان گنجينه گرانبها از تكرار دستبرد مصون و از گزند حوادث محفوظ باشد پ.
ان شاء الله .
فهرست قرآنهاي خطي كتابخانه سلطنتي ايران كه تعداد آنها در اين تاريخ
222 عدد ميباشد ، و نكاتي كه در تنظيم و تدوين آنها رعايت شده بدين قرار
مي باشد :
1- در چاپ نمونه هاي خطوط كه سياه و سفيد ميباشد سعي شده از
قرآنهائي كه نام كاتب و تاريخ در آن مشخص است از همان صفحه عسكبرداري
شود و در غير اينصورت از صفحاتي عكسبرداري شده كه سالمتر و خواناتر باقي
مانده و بترتيب در موارد مربوطه گذاشته شده است .
2- چند نمونه از بهترين و زيباترين صفحات تزئيني قرآنها عكسبرداري
شده و به ترتيب شماره مشخص گرديده است .
3- در توصيف و شرح هر كدام از قرآنها كوچكترين علامات و مشخصات
را از نظر دور نكرده و سعي شده است كه كليه مشخصات و تزئينات را ذكر نموده
مخصوصا ياد داشتها ، و تاريخ تولدها ، و مهرهائي كه در بعضي از صفحات ديده
ميشود عينا نقل شده است .
4- بطور كلي معياري از نظر قطع ، كاغذ ، خط و غيره در نظر گرفته شده
كه در تمامي قرآنهاي فهرست شده از آن پيروي گرديده است .
5- اسامي كاتبين و مذهباني كه نامشان در قرآنهاي خطي كتابخانه سلطنتي
نوشته شده است به ترتيب حروف الفباء و با ذكر تاريخ معرفي شده است .
6- سه نمونه از بهترين نقاشيهاي روي جلد قرآنهاي مذكور را انتخاب
و عكسبرداري رنگي نموده و براي تجليد فهرست از آن استفاده گرديد .
7- متاسفانه در اكثر قرآنها اسم كاتب و تاريخ ، مذكور
نيست شايد بدليل آنست كه براي ساختن يك جلد قرآن متجاوز
از پنج يا شش استاد هنرمند " خطاط ، تذهيب كار ، جلد ساز ، صحاف ، نقاش "
هر كدام در رشته خود سعي و دقت بكار برده اند كه به بهترين وجهي عشق و دلبستگي
خود را بحد كمال توانائي در راه ايجاد اين شاهكارها بكار برند و بطور كلي
آفرينندگان اين شاهكارهاي اعجاب انگيز هنري ، در كمال فروتني كار خود را
هنر و خويشتن را هنرمند نمي ناميدند و از نوشتن نام خويش ، خود داري ميكردند
ديگر آنكه تواضع و كوچكي بي حدي در مقابل عظمت و اعتلاي مافوق تصور
بكلام الله مجيد بوده است .
براي مثال در قرآن شماره ( 18 ) و ( 885 ) كه صفحات از سه نوع كاغذ
با نهايت ظرافت و استادي ، متن و حاشيه شده كه در واقع شاهكار صحافي است
هيچگونه نامي ذكر نشده است و چنانكه از اين نوع شاهكار ها و هنرها در اين
قرآنهاي فهرست شده زياد بچشم ميرسد .
8- در شرح " آغاز " و " پايان " سعي شده كه عين نوشته هاي كتاب
عرضه شود فقط در بعضي از پايانها ، ذكر تمامي القاب و انشاء بنظر ميرسد كه
بيمورد است لذا تلخيص شده است .
9- در بين قرآنهاي فهرست شده ، قطعاتي از پوست يا كاغذ بوده كه
شامل يك يا چند سوره و همچنين يك يا چند آيه از كلام الله مجيد ميباشد كه قبلا
در دفتر اموال كتابخانه سلطنتي بصورت يك قرآن ثبت و ضبط شده است لذا
تغييري در اين شيوع داده نشده است .
10- بعضي اوراق قرآنهائي كه بخط كوفي و روي پوست دو رو نوشته
شده مربوط به قرن چهارم و پنجم است كه بنظر ميرسد از اجزاء قرآنهاي كاملي
بوده كه پراكنده شده و احيانا براي تبرك و تيمن آن اوراق را مجلد ساخته
با شخاص مورد نظر مي بخشيدند . بطوريكه در كتابخانه سلطنتي هم قرآن كاملي
از خط كوفي نيست .
خاتمه بحمد الله كه بياري حق اولين فهرست كتابهاي كتابخانه سلطنتي
معرفي از نسخه هاي خطي كلام الله مجيد انجام شد .
انجام اين خدمت در عين حال كه كمك شاياني جهت حفظ اين نفائس مقدس
و متبرك مي نمايد خود سعادت و موفقيت بي حدي است كه نصيب نگارنده شده و آنرا
بفال نيك ميگيرم و اميدوارم كه در سايه مبارك اين كتاب آسماني توفيق خدمات
بهتر و ارزنده تري را يابم .
حمد لله كاين رسن آويختند فضل و رحمت را بهم آميختند
در رسن زن دست و بيرون رو ز چاه تا ببيني بارگاه پادشاه
تا ببيني عالم جان جديد عالمي بس آشكار و نا پديد
خوشبختانه نام عده اي قليل از معاريف و اساتيد خوشنويساني كه باقلم
شيوايشان مفتخر به نگاشتن كلام الله مجيد شده و اكنون تعدادي از آنها زينت بخش
كتابخانه سلطنتي ميباشد ذكر شده . خاصه آنكه در بين آنها خوشنويسان زبر دست
و خوش ذوقي بوده اند كه موفق شده اند هر كدام چندين كلام الله مجيد را با خطوط
( اقلام شش گانه ) در نهايت زيبائي و كمال نوشته و هنر خوشنويسي را با قدرت و
ملاحت و غناي بسيار به دنياي هنر عرضه و آثاري نفيس و ممتاز بياد گار بگذارند
و به هنرشناسان و صاحب نظران بنمايانند كه عشق و ايمان در پروراندن و جلوه
دادن هنر ، چه اعجاز ميكند ؟
و نيز نام عده اي از استادان مسلم تذهيب كه در بوجود آوردن چنين
آثار گرانبها سهم بسزائي داشته و در تزئين و تذهيب اين اوراق مقدس نهايت
هنر مندي و استادي را بكار برده اند ...
هنگامي كه هنر تذهيب و نگار گري با خوشنويسي در آميخت ، و ظرافت
و لطافت رنگهاي دلپذير با نقش هاي دلفريب خطوط تلفيق شد و انگيزه اي چون
عشق و ايمان بخداوند بر آن حكمفرمائي كرد چه آفريده هاي طناز ، و چه آثار
بديع و دل انگيزي بوجود ميايد كه از توصيف بي نياز ، و زبان و قلم در شرح
بيان آنها عاجز و در مانده ميشود .
هر چه گويم عشق را شرح و بيان چون بعشق آيم خجل گردم از آن
گر چه تفسير زبان روشن گر است ليك عشق بي زبان روشن تر است
چنانكه در ترجمه احوال و آثار و شرح زندگاني اغلب اين هنر مندان
كه در تذكره ها و تواريخ آمده دقت كنيم ، در مي يابيم كه علاوه بر تسلط و مهارت
فوق العاده در هنر خوشنويسي يا تذهيب و تجليد جز و عرفا و حكماء و بخصوص
شعرائي نكته دان و خوش طبع بوده و در بسياري از علوم هم سر آمد و در رديف
استادان فن جاي داشته اند از جملد در علم سياق - رياضي و فن موسيقي .
نكته قابل توجه و دقيقي را كه نميتوان نا ديده انگاشت و از ديد هنر شناسان
و ظريفان بدور نيست . اكثر اين خوشنويسان بعاليترين مدارج اخلاقي و فضائل
و مكارم انساني موصوف بوده و مردماني آزاده بوده اند .
بي گمان اكثر خوانندگان گرامي كه با كتابهاي دست نويس ، خاصه با
قرآنهاي خطي آشنائي دارند مستحضر ند كه اين نوع كتابها اغلب بدون ذكر نام كاتب
ميباشد بطور كلي اين هنر مندان عاليقدر كه عاشقانه و صادقانه خدمت ارزنده اي
بعالم هنر مينمودند بخصوص كاتبين ، مذهبان ، و جلد سازان نامي و گرانقدري
كه سعادت نگاشتن كلام الله مجيد نصيبشان گرديده در مقابل تعالي و تقدس اين كتاب
آسماني جليل القدر خود را چنان حقير و كوچك احساس ميكردند كه همواره از
ذكر نام و نشان خويشتن ، خود داري مينموده اند .
افتادگي ز خاك بر آورد دانه را گردنكشي بخاك نشاند نشانه را
در هر حال جا دارد كه از صميم قلب به ارواح پاك و منزه اين رادمردان و
هنر مندان جاوداني و عاشقان پاكباز و ادي هنر و فرهنگ درود و تحسين فراوان
نثار كرده و از پيشگاه پروردگار طلب آمرزش و شادي روان تا بناك ايشان را
بنمائيم و قدر و ارزش زحمات و مشقاتي را كه اين نگار گران و خوشنويسان در
راه بوجود آوردن آثار نفيس و گرانبها و جلوه دادن نقش هاي دلفريب و زيبا
متحمل شده اند دانسته ، در حفظ و حراست اين يادگارهاي اصيل ايراني و بي مانند
بكوشيم . و همچنين سعي نمائيم كه اين آثار بي همتا و ممتاز هنري فقط در
گنجينه هاي متروك و قديمي كتابخانه و موزه ها پنهان نباشد بلكه با اصول صحيح
و مراقبت كامل در دسترس اهل ذوق و هنر شناسان صاحب نظر قرار گرفته مشوق
و راهنمائي ارزنده براي هنر جويان و پژوهندگان معاصر بوده ، باشد كه فن
خوشنويسي چون ساير فنون لطيف همچنان راه كمال را طي نموده و چون دري
شاهوار بر تارك و الا هنرهاي ظريف و اصيل ايراني بدرخشد و شكوه و برتري
خود را جاودانه حفظ نمايد .
خدمتگزار - بدري آتاباي
رئيس كتابخانه سلطنتي
نمايه نام كاتبان و مذهبان: اينك نام كاتبين و مذهباني كه نام ناميشان در قرآنهاي خطي
كتابخانه سلطنتي ذكر شده است .
1- ابراهيم ( آقا ) اوايل قرن سيزدهم هجري
2- ابو القاسم ابن آقا ميرزا محمد منجم اواخر قرن سيزدهم هجري
3- ابو القاسم ابن وصال اواخر قرن سيزدهم هجري
4- احمد بن حسن علي بيك اواخر قرن سيزدهم هجري
5- احمد تبريزي اوايل قرن دوازدهم هجري
6- احمد نور الدين الحسيني التبريزي اواخر قرن سيزدهم هجري
7- اسد الله ابن محمد ابراهيم القزويني اواخر قرن سيزدهم هجري
8- اسد الله شيرازي اواخر قرن سيزدهم هجري
9- اسماعيل ابن الشيرازي اوايل قرن سيزدهم هجري
10- اسماعيل ابن جعفر الحسيني اواخر قرن سيزدهم هجري
11- ام سلمه خانم اوايل قرن چهاردهم هجري
12- بايسنغر ميرزا شاهزاده گوركاني اوايل قرن نهم هجري
13- حاجي باباي سمناني ابن رجبعلي اوايل قرن سيزدهم هجري
14- حسن گلپايگاني ابن ملا حسين اواخر قرن دوازدهم هجري
15- خليفه اوايل قرن سيزدهم هجري
16- خورشيد كلاه خانم اوايل قرن چهاردهم هجري
17- زين العابدين اصفهاني اواسط قرن سيزدهم هجري
18- محمد شفيع ابن محمد علي تبريزي اواخر قرن سيزدهم هجري
19- صادق ابن هادي اواخر قرن دوازدهم هجري
20- ظفر حسين خان الحسيني المرعشي اواسط قرن سيزدهم هجري
21- عبد الحسين اصفهاني اواسط قرن سيزدهم هجري
22- عبد العلي ابن محمد تربتي اواخر قرن دهم هجري
23- عبد الغفار تبريزي اواخر قرن سيزدهم هجري
24- عبد الله ابن عاشور اوايل قرن سيزدهم هجري
25- عبد الله ابن محمد حسن اليزدي اواخر قرن يازدهم هجري
26- عبد الله الحسني ابن مظفر
27- علا الدين شمس الدين محمد القاري التبريزي اواخر قرن نهم هجري
28- علي ابن محمد الخراساني اواخر قرن سيزدهم هجري
29- علي ( سيد ) اواخر قرن سيزدهم هجري
30- عليرضا ( آقاجان پرتو اصفهاني ) اواخر قرن سيزدهم هجري
31- عليقلي دهخوارقاني اوايل قرن چهاردهم هجري
32- محمد علي بن محمد شفيع التبريزي اواخر قرن سيزدهم هجري
33- غلامعلي ابن محمد رحيم الاصفهاني اواسط فرن سيزدهم هجري
34- محراب ابن علاء الدين منوچهر رستمداري نوري اواخر قرن دهم هجري
35- محسن اصفهاني ( آقا ) اوايل قرن دوازدهم هجري
36- محمد ابراهيم القمي اواخر قرن يازدهم هجري
37- محمد ابن ابو القاسم الاصفهاني اوايل قرن سيزدهم هجري
38- محمد ابن الحاج محمد صادق الاصفهاني اوايل قرن چهاردهم هجري
39- محمد ابن حاجي ذو الفقار اوايل قرن دوازدهم هجري
40- محمد ابن ميرك ابن حصاري
41- محمد باقر الخوراسكاني اوايل قرن سيزدهم هجري
42- محمد تقي ابن محمد تقي اواسط قرن سيزدهم هجري
43- محمد جعفر بن محمد ابراهيم اوايل قرن سيزدهم هجري
44- محمد جعفر بن محمد حسن الاصفهاني اواخر قرن سيزدهم هجري
45- محمد حسين الكازروني اوايل قرن دوازدهم هجري
46- محمد حسين دماوندي اواخر قرن يازدهم هجري
47- محمد رحيم ابن غلامعلي المشتهر
بخوش نويس الاصفهاني اواخر قرن سيزدهم هجري
48- محمد شرف المعالي ( سيد ) اوايل قرن چهاردهم هجري
49- محمد شفيع ارسنجاني ( الحاج ميرزا ) اوايل قرن چهاردهم هجري
50- محمد شفيع شكسته نويس ( حسيني شفيعا ) اوايل قرن سيزدهم هجري
51- محمد صائب الطالقاني ابن محمد نصير اوايل قرن دوازدهم هجري
52- محمد صادق ابن محمد امين اوايل قرن يازدهم هجري
53- محمد صادق ابن ملا رجبعلي الاصفهاني اواخر قرن يازدهم هجري
54- محمد صالح الكاتب المنسوب به نيسابورابن غلامحسين اواسط قرن سيزدهم هجري
55- محمد طباطبائي ابن ضياء الدين ( سيد ) اوايل قرن دوازدهم هجري
56- محمد علي الكاتب السلطاني ابن عبد الرحيم الخوانساري اواسط قرن سيزدهم هجري
57- محمد علي بن محمد القاري الاصفهاني اواخر قرن سيزدهم هجري
58- محمد علي مستوفي اوايل قرن چهاردهم هجري
59- محمد قاسم شيرازي اوايل قرن دوازدهم هجري
60- محمد كاظم ابن محمد حسن كاتب الگپايگاني اواسط قرن سيزدهم هجري
61- محمد كريم ريحاني ابن مولينا سليم اواخر قرن سيزدهم هجري
62- محمد مهدي شيرازي ابن محمد مغيث كليد دار اوايل قرن دوازدهم هجري
63- محمدهاشم الصانع الاصفهاني اواخر قرن دوازدهم هجري
64- محمد هاشم متخلص به طاير المنشي اوايل قرن دوازدهم هجري
65- محمود ابن وصال متخلص به حيكم اوايل قرن سيزدهم هجري
66- محمود سلطاني اواسط قرن نهم هجري
67- مريم بانو نواده حاجي عبد الوهاب نائيني اوايل قرن چهاردهم هجري
68- مير سيف الله بن ابراهيم الحسيني - الاصفهاني ( حاجي ) اواسط قرن سيزدهم هجري
69- مير علي شيرازي اوايل قرن سيزدهم هجري
70- نصير شيرازي اوايل قرن دوازدهم هجري
71- نور الدين محمد انواري ابن ميرزا بيك اوايل قرن دوازدهم هجري
72- ياقوت مستعصمي اواخر قرن هفتم هجري
مذهبين
73- ابو القاسم الحسيني الاصفهاني الامامي اوايل قرن سيزدهم هجري
74- ابو القاسم مذهب باشي ( سيد ) اواخر قرن سيزدهم هجري
75- احمد مذهب باشي ( ميرزا ) اواخر قرن سيزدهم هجري
76- احمد نقاشباشي ( ميرزا ) اوايل قرن سيزدهم هجري
77- اسماعيل نقاشباشي اوايل قرن سيزدهم هجري
78- باقر ( يا باقر العلوم ) اوايل قرن دوازدهم هجري
79- حسين ( آقا ) اواخر قرن سيزدهم هجري
80- طالب ( مطلوب عالم ) اوايل قرن سيزدهم هجري
81- عبد الوهاب مذهب باشي ( ميرزا ) اواخر قرن سيزدهم هجري
82- علي اشرف ( زبعد محمد ) اواسط قرن سيزدهم هجري
83- لطفعلي شيرازي اواخر قرن سيزدهم هجري
84- محمد تقي مذهب باشي اواخر قرن سيزدهم هجري
85- محمد حسن شيرازي اواسط فرن سيزدهم هجري
86- محمد مهدي الحسيني الامامي الاصفهاني اوايل قرن دوازدهم هجري
87- ميرزا بابا اوايل قرن سيزدهم هجري
89- نصر الله اصفهاني الامامي ( استاد ) اواخر قرن سيزدهم "
روانشان شاد باد

فهرست نسخه هاي خطي

Skip Navigation Links